saxelganTqmuli jumaTis taZari friad mniSvne-lovania arqeologiuri TvalsazrisiTac.
 taZari 1644 futia zRvis donidan da 18 versiTaa daSorebuli ozurgeTidan.

 dimitri baqraZe wers: ”Cems win gadaSliliyo, ase vTqvaT, kavkasiis mTeli dasavleTi nawili: giganturi centraluri qedi yvela misi marad WaRara mwvervaliT ialbuziT dawyebuli da yazbegiT damTavrebuli,... qvemoT kide ufro cxadad vxedavdi enguris xobis, texuris, cxeniswylisa da rionis xeobebs; aRmosavleTiT qarTl-imereTis dabal qeds, samxreTiT aWara axalcixis qeds. xolo maT qvemoT guriis mTel talRovan zedapirs, Semdeg baTumis ubes, Sors, baTumis iqiT trapizonis sanaxebs, xolo ufro Sors, TeTrad Semosil pontos anu lazistanis mTebs; dasavleTiT Savi zRvis mTel aRmosavleT nawils, misi koncxebiTa da yureebiT da axali zRvis pira qalaq foTiT da mis mezoblad gadaSlil paliastoms”.

 jumaTis taZari miqael da gabriel mTavarangelozebis saxlzea agebuli. igi jumaTis samrevlo eklesiaa. jumaTis monasteri mdidari iyo Zvirfasi xatebiT. vaxuStis cnobiT “lanCquTis samxriT warmovals mTa sajavaxos mTidam dasavleTad da sadaca daswylebis mTa ese, ars am mTis maRals Txemsa zeda eklesia jumaTs, didi gumbaTiani didSeni... zis episkoposi, mwyemsi sufseis mdinarisa da rionis Sorisis adgilTa”.
 jumaTis taZari maRlobze dgas da gars qvis galavani artyia. galavnis Sesasvleli datanebulia naxeTqi qviT naSen, Zvel, kvadratul samrekloSi, romelsac aqvs sarkmliani gumbaTi, kari da qvis kibe. eklesia ugumbaToa. samxreTis mxridan moumatebiaT ekvderi RmrTismSoblis saxelze, dasavleTiT ki- Zveli karibWe. iataki Tlili qvisaa.
 jumaTis xatebi metad Zvirfasia: wmida giorgis naWedi xati oqros moWedilobiTa da reliefuri gamosaxulebiT. warmodgenilia mTeli taniT, acvia jaWvis perangi, marcxena xelSi fari upyria, marjvenaSi laxvari; miqael mTavarangelozis didi reliefuri xati, erTianad oqroTi moWedili; gabriel mTavarangelozis xati miqaelis xatis msgavsi; macxovrisa da miqael da gabriel mTavarangelozTa vercxlis xati; sawinamZRvro jvari.

 warwerebSi guriis mTavrebi ikiTxebian.
 aris varaudi, rom jumaTis monasteri Semoqmedis monasterze Zvelia.

 jumaTis monasteri bevrjer gaZarcves moyvrad mosulma mtrebma, magram man gauZlo rogorc drosa da Jams, ise ukeTurTa marjvenas, komunistur reJims da dRes mamaTa monasterSi RmrTis sadidebeli locva-vedreba aRevlineba.

jumaTi gaxldaT guriis CrdiloeT nawilSi mdebare amave  saxelwodebis saepiskoposos kaTedraluri centri. igi ozurgeTidan Crdil-dasavleTiT mdebareobs daaxloebiT 15 km-is daSorebiT. taZari aRmarTulia Coxatauris qedis erT-erT Txemze, kerZod jumaTis mTaze, rac SesaniSnav panoramas uqmnis monasters. jumaTis Sesaxeb vaxuSti batoniSvili mogviTxrobs: `lanCxuTis samxriT warmovals mTa sajavaxos mTidam dasavleTad da sadac daswydebis mTa ese, aris am mTis maRals Txemsa zeda eklesia jumaTis, didi gumbaTiani, didSeni, mWureti zRvisa da guria-odiSisa, aramed zamTari gausaZlisi da zafxuli saamo, mSveni, keTilhaerovani, zis episkopozi mwyemsi sufseis mdinarisa da rions Sorisis adgilTa~. jumaTis monasteri Semoqmedis Semdeg yvelaze TvalsaCino rols asrulebda guriis istoriaSi. `igi jumaTel episkoposTa mdidari da pativdebuli kaTedra iyo. hqonda didZali uZravi qoneba da Zvirfasi xatebi~. igives mogviTxrobs germaneli mogzauri iohan giuldenStedti, romelmac 1772 wels imogzaura dasavleT saqarTveloSi. igi gvamcnobs: `Semoqmedis monastris garda mniSvnelovani adgilebi guriaSi aris jumali (jumaTi T.q) da xino~. jumaTis eklesia aqaur mwyemsmTavarTa sazafxulo rezidencias warmoadgenda, xolo sazamTro rezidencia md. sufsis piras mdebare sof. bogiri iyo, rogorc Cans zamTarSi ugzoobisa da mkacri klimaturi pirobebis gamo SeuZlebeli iyo episkoposTa jumaTSi cxovreba, amitom isini barSi inacvlebdnen.
jumaTis xuroTmoZRvruli kompleqsi moicavs: eklesias, galavans da karibWe samreklos, romelic galavnis kedlebSia CarTuli.
jumaTel episkoposTa rezidencia iyo miqael da gabriel mTavarangelozebis saxelze agebuli ugumbaTo eklesia.
jumaTis monasteri mZlavr feodalur erTeuls warmoadgenda. igi flobda sakmaod mdidar mamulebs guriis samTavros sxvadasxva kuTxeSi: CibaTSi, CoCxaTSi, SuxuTSi, akeTSi, lanCxuTSi, askanasa da guraimTaSi. sakuTriv monasteri moicavda Semdeg teritorias. marjvniv sazRvravda lesis wyali, mdinare fiCori paliastomis tbamde, marcxniv ki mdinare ruxmela da mdinare sufsa, vidre Sav zRvamde.
jumaTis monasteri mZlavr kulturul-mwignobrul keras warmoadgenda. aq gadauweriaT jumaTis gulani, romelsac Cvenamde ar mouRwevia. aqve yofila daculi oqromWedlobis SesaniSvani nimuSebi. d. baqraZe aRniSnavs, rom `jumaTSi xatebi cotaa, magaram friad Zvirfasi~. jumaTis monasterSi inaxeba me-XI saukunis vardan vardanisZis mieri Sewiruli wmida giorgis oqros xati. igi didaT iyo saxelganTqmuli mTel guriaSi Tavisi ZaliTa da SemweobiT.
jumaTis monastris ganZeulobis umravlesoba dakagulia. nawili ucxoeTis sxvadasxva muzeumebSi inaxeba, nawili _ saqarTvelos xelovnebis muzeumSi.
jumaTis eparqiaSi kaTedraluri centris garda 35 eklesia-monasteri arsebobda.

jumaTis monastris amJamindeli winamZRvaria iRumeni miqaeli (migineiSvili).